Η εντερική απόφραξη (ειλεός) είναι η διακοπή της προώθησης του περιεχομένου του εντέρου. Ο μηχανικός ειλεός οφείλεται σε φυσικό εμπόδιο —συχνότερα συμφύσεις ή κήλη στο λεπτό έντερο, καρκίνο στο παχύ— ενώ ο παραλυτικός σε προσωρινή παύση της κινητικότητας. Η αρχική αντιμετώπιση είναι αποσυμπίεση με ρινογαστρικό καθετήρα και ενυδάτωση· απαιτείται επείγον χειρουργείο σε στραγγαλισμό, πλήρη απόφραξη που δεν λύεται ή περίσφιξη κήλης.
Τι είναι η εντερική απόφραξη;
Εντερική απόφραξη (ειλεός) είναι η διακοπή της φυσιολογικής προώθησης του εντερικού περιεχομένου. Διακρίνεται σε δύο βασικές μορφές. Στον μηχανικό ειλεό υπάρχει πραγματικό εμπόδιο που φράζει τον αυλό του εντέρου· ανάλογα με το σημείο, μιλάμε για απόφραξη του λεπτού ή του παχέος εντέρου. Στον παραλυτικό (δυναμικό) ειλεό δεν υπάρχει μηχανικό εμπόδιο, αλλά το έντερο σταματά προσωρινά να συστέλλεται.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν δύο επικίνδυνες καταστάσεις: η κλειστή θηλιά (απόφραξη σε δύο σημεία) και ο στραγγαλισμός, όπου διακόπτεται η αιμάτωση του εντερικού τοιχώματος και απειλείται με νέκρωση. Και οι δύο αποτελούν επείγον χειρουργικό περιστατικό.
Πόσο συχνή είναι;
Η απόφραξη του λεπτού εντέρου είναι από τις συχνότερες αιτίες επείγουσας χειρουργικής εισαγωγής για «οξεία κοιλία». Η πλειονότητα των περιστατικών οφείλεται σε συμφύσεις από προηγούμενη επέμβαση στην κοιλιά ή σε κήλες.
Στο παχύ έντερο, η απόφραξη είναι σπανιότερη αλλά συχνά συνδέεται με σοβαρότερα υποκείμενα αίτια — κατεξοχήν τον καρκίνο. Ο έγκαιρος εντοπισμός του αιτίου καθορίζει τόσο την αντιμετώπιση όσο και την πρόγνωση.
Πώς εκδηλώνεται;
Τα κλασικά συμπτώματα του μηχανικού ειλεού είναι:
- Κολικοειδές κοιλιακό άλγος — πόνος που έρχεται κατά κύματα.
- Διάταση της κοιλιάς — εντονότερη στις χαμηλές αποφράξεις και στο παχύ έντερο.
- Έμετος — πρώιμος στις υψηλές αποφράξεις του λεπτού εντέρου, όψιμος και δυνητικά κοπρανώδης στις χαμηλές.
- Παύση αποβολής αερίων και κενώσεων — απόλυτη δυσκοιλιότητα.
Στον παραλυτικό ειλεό η κοιλιά είναι διατεταμένη αλλά ο πόνος συνήθως λιγότερο έντονος, με εξασθενημένους ή απόντες εντερικούς ήχους.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η διάγνωση στηρίζεται στον συνδυασμό κλινικής εικόνας και απεικόνισης, με στόχο να προσδιοριστούν το σημείο, το αίτιο και τυχόν σημεία ισχαιμίας:
- Κλινική εκτίμηση — διατεταμένη, ευαίσθητη κοιλιά· υψίτονοι ή μεταλλικοί εντερικοί ήχοι στον μηχανικό ειλεό, σιγή στον παραλυτικό ή στην όψιμη φάση. Πάντα έλεγχος για κήλες.
- Ακτινογραφία κοιλίας — διατεταμένες εντερικές έλικες και υδραερικά επίπεδα.
- Αξονική τομογραφία κοιλίας-πυέλου με σκιαγραφικό — η μέθοδος εκλογής: εντοπίζει το σημείο της απόφραξης, αναδεικνύει το αίτιο και τα σημεία στραγγαλισμού ή ισχαιμίας.
- Εργαστηριακός έλεγχος — ηλεκτρολύτες, δείκτες φλεγμονής και γαλακτικό οξύ, που βοηθούν στην εκτίμηση της βαρύτητας.
Σε επιλεγμένες μερικές αποφράξεις του λεπτού εντέρου, το υδατοδιαλυτό σκιαγραφικό (γαστρογραφίνη) έχει διπλό, διαγνωστικό και θεραπευτικό ρόλο.
Ποια είναι τα αίτια;
Η αναγνώριση του αιτίου καθορίζει τη θεραπεία και την πρόληψη υποτροπής:
- Συμφύσεις — ουλώδεις ταινίες μετά από προηγούμενη επέμβαση στην κοιλιά· η συχνότερη αιτία απόφραξης του λεπτού εντέρου.
- Κήλες — βουβωνοκήλη, μηροκήλη ή μετεγχειρητική κήλη, όταν εγκλωβίζεται και περισφίγγεται έλικα εντέρου.
- Νεοπλασία — η συχνότερη αιτία απόφραξης του παχέος εντέρου.
- Συστροφή (volvulus) — κυρίως του σιγμοειδούς ή του τυφλού.
- Φλεγμονώδεις στενώσεις — εκκολπωματίτιδα, νόσος Crohn· σπανιότερα εγκολεασμός ή ξένο σώμα.
- Παραλυτικός ειλεός — μετεγχειρητικά, περιτονίτιδα, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, ορισμένα φάρμακα (π.χ. οπιοειδή).
Σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές
Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται με βάση το αίτιο, το σημείο και τη βαρύτητα. Πολλές μερικές αποφράξεις υποχωρούν συντηρητικά, ενώ ο στραγγαλισμός και η πλήρης απόφραξη απαιτούν επείγουσα χειρουργική αντιμετώπιση.
Αναλυτικά για τις τεχνικές, δείτε τη σελίδα Χειρουργικές Υπηρεσίες και τις σελίδες Βουβωνοκήλη και Καρκίνος παχέος εντέρου.
Συντηρητική Αποσυμπίεση
Το πρώτο βήμα σε σταθερό ασθενή: μηδενική σίτιση, ρινογαστρικός καθετήρας για αποσυμπίεση, ενδοφλέβια ενυδάτωση και διόρθωση ηλεκτρολυτών, με στενή παρακολούθηση. Πολλές συμφυσιογενείς αποφράξεις του λεπτού εντέρου υποχωρούν έτσι.
Χειρουργική Αποκατάσταση
Όταν υπάρχει στραγγαλισμός, κλειστή θηλιά ή απόφραξη που δεν λύεται, η επέμβαση είναι επείγουσα. Ανάλογα με το εύρημα: λύση συμφύσεων, εκτομή μη βιώσιμου τμήματος με αναστόμωση ή στομία — λαπαροσκοπικά ή ανοιχτά.
Αντιμετώπιση Αιτίου
Η οριστική λύση αντιμετωπίζει το υποκείμενο αίτιο: αποκατάσταση κήλης, αφαίρεση αποφρακτικού όγκου ή —σε επιλεγμένες περιπτώσεις αποφρακτικού καρκίνου παχέος εντέρου— ενδοσκοπική τοποθέτηση stent ως «γέφυρα» προς τη χειρουργική επέμβαση.
Συχνές ερωτήσεις ασθενών
Πότε η εντερική απόφραξη είναι επείγον;
Η εντερική απόφραξη είναι πάντοτε κατάσταση που χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση. Γίνεται επείγον χειρουργικό περιστατικό όταν υπάρχουν σημεία στραγγαλισμού ή ισχαιμίας του εντέρου: συνεχής και έντονος πόνος (αντί για κατά κύματα), πυρετός, ταχυκαρδία, σκληρή και ευαίσθητη κοιλιά. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται επείγουσα χειρουργική επέμβαση για να αποφευχθεί η νέκρωση και η διάτρηση.
Ποια είναι η πιο συχνή αιτία;
Στο λεπτό έντερο, η συχνότερη αιτία είναι οι συμφύσεις — ουλώδεις ταινίες που δημιουργούνται μετά από προηγούμενη χειρουργική επέμβαση στην κοιλιά. Ακολουθούν οι κήλες. Στο παχύ έντερο, η συχνότερη αιτία είναι ο καρκίνος που στενεύει προοδευτικά τον αυλό, καθώς και η συστροφή (volvulus) και οι φλεγμονώδεις στενώσεις.
Χρειάζεται πάντα χειρουργείο;
Όχι. Ένα μεγάλο ποσοστό των μερικών αποφράξεων του λεπτού εντέρου, ιδίως των συμφυσιογενών, υποχωρεί με συντηρητική αντιμετώπιση: μηδενική σίτιση, ρινογαστρικός καθετήρας για αποσυμπίεση, ενδοφλέβια ενυδάτωση και διόρθωση των ηλεκτρολυτών, με στενή παρακολούθηση. Χειρουργείο απαιτείται όταν υπάρχει στραγγαλισμός, πλήρης απόφραξη που δεν λύεται, περίσφιξη κήλης ή αποφρακτικός όγκος.
Τι είναι ο παραλυτικός ειλεός;
Ο παραλυτικός (ή δυναμικός) ειλεός είναι η διακοπή της προώθησης χωρίς μηχανικό εμπόδιο: το έντερο σταματά προσωρινά να συστέλλεται. Εμφανίζεται συχνά μετά από χειρουργική επέμβαση στην κοιλιά, καθώς και σε περιτονίτιδα, ηλεκτρολυτικές διαταραχές ή με ορισμένα φάρμακα (π.χ. οπιοειδή). Αντιμετωπίζεται συντηρητικά, διορθώνοντας το υποκείμενο αίτιο.
Μπορεί η εντερική απόφραξη να υποτροπιάσει;
Ναι, ιδίως η απόφραξη από συμφύσεις μπορεί να υποτροπιάσει, καθώς οι συμφύσεις παραμένουν ή δημιουργούνται ξανά. Η αντιμετώπιση του υποκείμενου αιτίου —αποκατάσταση κήλης, αφαίρεση όγκου— μειώνει τον κίνδυνο νέου επεισοδίου. Η εξατομικευμένη παρακολούθηση βοηθά στην έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση.